Column: Second victim, de zorgprofessional in beeld

Stelt u zich eens voor dat u assisteert bij een operatie waarbij de patiënt overlijdt door een allergie voor het narcosemiddel. Of stelt u zich eens voor dat de deur van de gesloten afdeling op een psychogeriatrische afdeling niet goed afgesloten is. Net op het moment dat u een stagiaire uitlegt hoe belangrijk medicatieveiligheid is hoort u een enorme klap. Een van de bewoners heeft door de niet goed afgesloten deur de afdeling kunnen verlaten en is de weg op gelopen waarbij hij ernstig gewond raakt door een ongeval met een vrachtwagen.

In mijn werk als trainer/adviseur kom ik in veel verschillende zorginstellingen en spreek ik veel verschillende zorgprofessionals. Als ik met hen in gesprek ga over incidenten en calamiteiten blijkt dat niet alleen de patiënten (of cliënten) lijden onder deze gebeurtenissen. Ook zorgprofessionals kunnen lijden onder de incidenten en calamiteiten die al dan niet onder hun verantwoordelijkheid gebeuren. In de literatuur worden zij niet voor niks second victims genoemd. Zo kan ik me nog goed herinneren hoeveel indruk het op mij maakte toen ik voor het eerst met agressie te maken kreeg tijdens mijn werk en zag hoe een cliënt zichzelf verwonde. Of hoe schuldig ik me voelde toen ik tijdens een drukke dienst vergat een cliënt op tijd zijn medicatie te verstrekken.

Binnen een zorgrelatie is sprake van thema’s als kwetsbaarheid en afhankelijkheid. Hierbij gaat het niet enkel om de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de zorgontvanger. Ook de zorgprofessional is kwetsbaar en afhankelijk (Van Heijst, 2014). Als het gaat om incidenten en calamiteiten blijkt dat ook zorgprofessionals hier nadelige effecten van kunnen ondervinden, zij worden dan ook aangeduid als second victim. Zorgprofessionals die betrokken zijn geweest bij een incident of calamiteit ervaren vaak stress en kunnen hierdoor getraumatiseerd of burn-out raken (Seys et. al, 2013). Deze gevolgen zijn niet enkel voor de zorgprofessional en diens netwerk nadelig. Indien er geen aandacht wordt besteed aan het lijden van de zorgprofessional kunnen deze gevolgen ook negatieve gevolgen hebben voor collegae, de patiëntveiligheid en veiligheidscultuur in een instelling (Van Gerven, Bruyneel, Panella, Euwema, Sermeus & Vanhaecht).

Bekend is dat het ziekteverzuim in de zorg hoger is dan in andere sectoren. In het eerste kwartaal van 2016 was het verzuim in gezondheidszorg en welzijnswerk 5,8% wat 1,5% hoger is dan in andere sectoren (CBS, 2016). Een van de belangrijkste oorzaken van het ziekteverzuim in de gezondheidszorg en welzijnswerk is psychosociale belasting. Deze belasting kan onder andere veroorzaakt worden door de betrokkenheid bij een incident en/of calamiteit. Indien er geen veilige en open cultuur heerst in een organisatie en er geen adequate begeleiding is voor de second victim’s kan de ervaren psychosociale belasting in verband met het incident resulteren in verzuim Tevens zou de manier waarop organisaties het gezond en veilig werken aandacht geven in de zorg van invloed zijn op het verzuimpercentage (Zwinkels & van Vuuren, 2004).

Om kwalitatief goede en veilige zorg voor zowel zorgontvangers als zorgprofessionals vorm te geven én de kans op verzuim te verkleinen zijn onderstaande zaken belangrijk:
– Erkenning van en open dialoog over second victim principe.
– Interventies op individueel niveau:
– Snelle support: EHBI voor professionals;
– Support door collegae en managers;
– Wetenschap over de oorzaken van het incident;
– Openheid over het incident.
– Voorwaarden op instellingsniveau zoals:
– Faciliteren van support in beleid en tijd;
– Aandacht en inzet voor veilige organisatiecultuur;
– Training en educatie betreffende incidenten (analyse en omgang met).
Op het moment dat er sprake is van een veilige cultuur waarin er open gesproken kan worden over incidenten en calamiteiten vermindert dit de stress bij het second victim. Tevens wordt de kans op toekomstige incidenten vermindert en zou het een betere relatie tussen de zorgontvanger en zorgprofessional tot stand brengen (Seys et al., 2013).

Als het gaat om incidenten of calamiteiten zijn er dus meer slachtoffers dan enkel de patiënt (of cliënt). Het is van belang dat er goede (na)zorg is voor alle slachtoffers bij incidenten en calamiteiten om zo veilige en goede zorg te kunnen waarborgen.

“Important […] is that all people concerned in healthcare (professionals, care-receivers and their relatives) are able to feel that they matter as unique and precious individuals” (Van Heijst, 2011, p.3).

Deze column is geschreven door Hannah Geurts, trainer adviseur bij Triaspect